Mertcan Yüksel içinde ara

Veritabanınızla konuşmak: Yapay zekâya SQL yazdırmanın güvenli kurgusu

Yö­ne­ti­ci­nin so­ru­su­nu ya­pay ze­kâ­ya, ya­pay ze­kâ­nın sor­gu­su­nu ve­ri­ta­ba­nı­na gü­ven­le ta­şı­ma­nın uç­tan uca kur­gu­su: met­rik söz­lü­ğü, mo­de­le gös­te­ri­len sade bir vit­rin, yet­ki­nin ve­ri­ta­ba­nın­da dur­ma­sı, mo­de­lin yaz­dı­ğı SQL'i de­net­le­mek, KVKK, ve­ri­den ge­len ta­li­mat­lar, FastMCP ile bir su­nu­cu ve doğ­ru­lu­ğu ölç­mek.

Paylaş

İçindekiler

Bir ge­nel mü­dür yar­dım­cı­sı soh­bet pen­ce­re­si­ne ya­zar: “Ge­çen ay ciro ne ka­dar­dı?” İki sa­ni­ye son­ra ce­vap ge­lir: 18,4 mil­yon TL. Al­tın­da düz­gün bi­çim­len­di­ril­miş bir tab­lo, böl­ge­le­re göre da­ğı­lım ve kısa bir yo­rum var­dır. Ra­kam pa­zar­te­si top­lan­tı­sı­nın su­nu­mu­na gi­rer.

Ra­kam yan­lış­tır. Mo­del “ciro” ke­li­me­si­ni si­pa­riş tab­lo­sun­da­ki tutar sü­tu­nu­na eş­le­miş; ip­tal edi­len si­pa­riş­le­ri ayık­la­ma­mış, ia­de­le­ri düş­me­miş, KDV’yi de içe­ri­de bı­rak­mış­tır. Kim­se fark et­mez, çün­kü ra­kam inan­dı­rı­cı­dır ve sor­gu hata ver­me­miş­tir. Yan­lış ya­zıl­mış bir SQL hata ve­rir; yan­lış an­la­şıl­mış bir soru ver­mez.

“Ve­ri­ta­ba­nı­mız­la ko­nu­şa­bil­sek” is­te­ği bu­gün ne­re­dey­se her yö­ne­tim top­lan­tı­sın­da dile ge­ti­ri­li­yor ve tek­nik ola­rak hiç bu ka­dar ula­şı­la­bi­lir ol­ma­mış­tı. Ama bu is­te­ği kar­şı­la­yan sis­tem­le­rin çoğu iki yer­den yara alı­yor: Ya yan­lış ra­ka­mı ken­din­den emin bir dil­le söy­lü­yor ya da mo­de­le ve­ri­len ge­niş yet­ki, bi­ri­ne gör­me­me­si ge­re­ken ve­ri­yi gös­te­ri­yor.

Ya­zı­nın tezi şu: Ya­pay zekâ SQL yaz­ma­yı bi­lir; “ciro”nun si­zin şir­ke­ti­niz­de ne an­la­ma gel­di­ği­ni ve ki­min neyi gö­re­bi­le­ce­ği­ni bil­mez. Doğ­ru ce­vap daha iyi bir mo­del­den de­ğil, mo­de­le ver­di­ği­niz ta­nım­lar­dan ve ve­ri­ta­ba­nı­nın koy­du­ğu sı­nır­lar­dan ge­lir.

Bu ya­zı­da böy­le bir sis­te­mi uç­tan uca kur­gu­la­ma­yı an­la­tı­yo­rum: met­rik söz­lü­ğü, mo­de­le gös­te­ri­le­cek sade bir vit­rin, yet­ki­nin ne­re­de dur­ma­sı ge­rek­ti­ği, mo­de­lin yaz­dı­ğı SQL’in na­sıl de­net­le­ne­ce­ği, KVKK, ve­ri­den ge­len ta­li­mat­lar ve doğ­ru­lu­ğun na­sıl öl­çü­le­ce­ği. Ör­nek­ler PostgreSQL, Python ve Pre­fect ya­zı­sın­da ta­nıt­tı­ğım FastMCP ile; ama il­ke­ler han­gi araç­la ku­rar­sa­nız ku­run ge­çer­li.

Zor olan SQL değil, anlam

Mo­del­le­rin SQL yaz­ma be­ce­ri­si son iki yıl­da bü­yük bir sıç­ra­ma yap­tı. Ger­çek ku­rum­sal ve­ri­ta­ban­la­rı­nı ör­nek alan Spi­der 2.0 tes­ti Ka­sım 2024’te ya­yım­lan­dı­ğın­da, en iyi ajan gö­rev­le­rin yal­nız­ca yüz­de 21,3’ünü çö­ze­bi­li­yor­du; aynı ajan daha ba­sit, aka­de­mik Spi­der 1.0 tes­tin­de yüz­de 91,2 ba­şa­rı gös­te­ri­yor­du. Bu­gün li­der­lik tab­lo­su­nun te­pe­sin­de­ki sis­tem­ler, tes­tin Snowflake üze­rin­de­ki sü­rü­mün­de yüz­de 97’ye yak­la­şı­yor.

Bu ra­kam­lar bir şeyi gös­te­ri­yor, bir şeyi giz­li­yor. Gös­ter­di­ği: Doğ­ru bağ­lam ve­ril­di­ğin­de mo­del yüz­ler­ce sa­tır­lık SQL’i doğ­ru ya­za­bi­li­yor. Giz­le­di­ği: Bu test­ler­de her so­ru­nun tek bir doğ­ru ce­va­bı var ve o ce­vap ön­ce­den ta­nım­lı. Si­zin şir­ke­ti­niz­de “ciro”nun ta­nı­mı ya­zı­lı de­ğil­se, hiç­bir test mo­de­lin onu doğ­ru tah­min edip et­me­di­ği­ni öl­çe­mez. Li­der­lik tab­lo­sun­da­ki sis­tem­ler de çıp­lak bir mo­del de­ğil; şema bel­ge­le­ri, ör­nek sor­gu­lar ve doğ­ru­la­ma adım­la­rıy­la do­na­tıl­mış ajan­lar.

Bir şir­ket­te “ciro” so­ru­su­nun ar­ka­sın­da en az dört ka­rar var­dır:

  • Han­gi si­pa­riş­ler? Yal­nız­ca ta­mam­la­nan­lar mı, ip­tal­ler de mi?
  • Han­gi tu­tar? KDV dâ­hil mi, ha­riç mi? İn­di­rim­den önce mi, son­ra mı?
  • İa­de­ler? Dü­şü­lür mü; dü­şü­lür­se ia­de­nin ta­ri­hi­ne mi, si­pa­ri­şin ta­ri­hi­ne mi ya­zı­lır?
  • Han­gi ta­rih? Si­pa­riş ta­ri­hi mi, fa­tu­ra ta­ri­hi mi, tes­lim ta­ri­hi mi?

Bu ka­rar­la­rın hiç­bi­ri ve­ri­ta­ba­nı şe­ma­sın­da yaz­maz. Fi­nans eki­bi­nin ka­fa­sın­da, bir Excel dos­ya­sı­nın for­mü­lün­de ya da pa­zar­te­si ra­po­ru­nu ha­zır­la­yan ki­şi­nin alış­kan­lı­ğın­da ya­şar. Pa­zar­te­si ra­po­ru ya­zı­sın­da bu yüz­den ra­po­ru kod­la­ma­dan önce bir KPI söz­lü­ğü yaz­ma­yı öner­miş­tim. Ya­pay ze­kâ­lı bir soru-ce­vap sis­te­min­de bu söz­lük bir iyi uy­gu­la­ma ol­mak­tan çı­kar, sis­te­min ken­di­si olur.

Üç mimari: Serbest SQL, metrik katmanı, hazır sorgular

Mo­de­li ve­ri­ta­ba­nı­na bağ­la­ma­nın üç yolu var ve han­gi­si­ni seç­ti­ği­niz hem doğ­ru­lu­ğu hem gü­ven­li­ği be­lir­ler.

1. Ser­best SQL. Mo­de­le şe­ma­yı gös­te­rir­si­niz, o da her soru için SQL ya­zar. En es­nek yol bu­dur; aynı za­man­da en risk­li ola­nı­dır. “Ciro”nun ta­nı­mı her so­ru­da ye­ni­den icat edi­lir; iki kişi aynı so­ru­yu sor­du­ğun­da iki fark­lı SQL, do­la­yı­sıy­la iki fark­lı ra­kam ala­bi­lir.

2. Met­rik kat­ma­nı. Met­rik­ler bir kez, in­san­lar ta­ra­fın­dan ta­nım­la­nır. Mo­del SQL yaz­maz; han­gi met­ri­ğin, han­gi dö­nem için, han­gi kı­rı­lım­la is­ten­di­ği­ni se­çer. SQL’i ta­nım­dan su­nu­cu üre­tir. Es­nek­li­ği daha az­dır, ama aynı soru her za­man aynı ra­ka­mı ve­rir.

3. Ha­zır sor­gu­lar. “Böl­ge­ye göre ay­lık sa­tış” gibi sık so­ru­lan so­ru­la­rın her biri pa­ra­met­re­li bir sor­gu ola­rak ya­zı­lır ve mo­de­le bi­rer araç ola­rak açı­lır. En dar ve en gü­ven­li yol­dur; so­ru­lar çe­şit­len­dik­çe yö­net­me­si zor­la­şır.

Öne­rim, kul­la­nı­cı­ya göre ayır­mak:

  • Yö­ne­ti­ci­ler ve iş bi­rim­le­ri met­rik kat­ma­nı­nı kul­la­nır. Bu ki­şi­ler ce­va­bı kont­rol ede­cek SQL bil­gi­si­ne sa­hip de­ğil­dir ve ol­mak zo­run­da da de­ğil­dir; on­la­ra yal­nız­ca ta­nım­lı met­rik­ler açı­lır.
  • Ana­list­ler de­ne­tim­li ser­best SQL kul­la­na­bi­lir. SQL oku­ya­bi­len biri mo­de­lin yaz­dı­ğı sor­gu­yu kont­rol ede­bi­lir. Ser­best SQL’in ka­pı­la­rı­nı aşa­ğı­da ay­rın­tı­lı an­la­tı­yo­rum.
  • Ha­zır sor­gu­lar, met­rik kat­ma­nı­nın ifa­de ede­me­di­ği bir­kaç kri­tik soru için ta­mam­la­yı­cı­dır.

Bu ay­rı­mın özü şu: Ce­va­bı de­net­le­ye­me­ye­cek bi­ri­ne, ce­va­bı de­net­len­me­si ge­re­ken bir araç ver­me­yin.

Metrik sözlüğü: “Ciro” bir kez tanımlanır

Met­rik kat­ma­nı­nın kal­bi, her met­ri­ğin tek bir yer­de ve in­sa­nın oku­ya­bi­le­ce­ği bi­çim­de ta­nım­lan­dı­ğı bir söz­lük­tür. Ba­sit bir YAML dos­ya­sıy­la baş­la­ya­bi­lir­si­niz:

# metrikler.yaml
ciro:
  ad: Net ciro
  tanim: >
    Tamamlanmış siparişlerin KDV hariç tutarlarından iadeler düşülerek
    bulunur. İptal edilen ve bekleyen siparişler dâhil değildir. Siparişler
    fatura tarihine göre döneme yazılır.
  es_anlamlilar: [satış, hasılat, gelir, net satış]
  ifade: sum(s.net_tutar - s.iade_tutari)
  kaynak: analiz.siparis s
  kosul: s.durum = 'tamamlandi'
  tarih_kolonu: s.fatura_tarihi
  kirilimlar:
    bolge: s.bolge
    kanal: s.kanal
    segment: s.musteri_segmenti
  tazelik: siparis
  sahibi: Finans
  not: KDV dâhil tutar istenirse brut_ciro metriği kullanılır.

iptal_orani:
  ad: İptal oranı
  tanim: >
    Dönem içinde oluşturulan siparişlerden iptal edilenlerin sayıca yüzdesi.
    Siparişler sipariş tarihine göre döneme yazılır.
  es_anlamlilar: [iptal yüzdesi, iptaller]
  ifade: round(100.0 * count(*) FILTER (WHERE s.durum = 'iptal') / nullif(count(*), 0), 1)
  kaynak: analiz.siparis s
  tarih_kolonu: s.siparis_tarihi
  kirilimlar:
    bolge: s.bolge
    kanal: s.kanal
  tazelik: siparis
  sahibi: Satış Operasyonları

Bu dos­ya­da bir­kaç bi­linç­li ka­rar var:

  • tanim önce in­san için ya­zı­lır; ama mo­del de okur ve kul­la­nı­cı­ya ce­vap­la bir­lik­te gös­te­ri­lir.
  • es_anlamlilar Türk­çe için kri­tik. Aynı şey “sa­tış”, “ha­sı­lat” ya da “ciro” diye so­ru­lur. Bun­la­rın han­gi met­ri­ğe git­ti­ği ka­ra­rı­nı mo­de­lin tah­mi­ni­ne bı­rak­ma­yın.
  • İki met­rik iki fark­lı ta­ri­he ba­ka­bi­lir. Ciro fa­tu­ra ta­ri­hi­ne, ip­tal ora­nı si­pa­riş ta­ri­hi­ne göre he­sap­la­nı­yor. Bu fark ya­zı­lı ol­maz­sa iki ra­kam yan yana kon­du­ğun­da kim­se ne­den tut­ma­dı­ğı­nı an­la­ya­maz.
  • ifade, kaynak, kosul ve kirilimlar SQL par­ça­la­rı­dır, ama mo­del­den de­ğil söz­lük­ten ge­lir. Bu dos­ya kod gibi göz­den ge­çi­ri­lir ve sü­rüm kont­ro­lün­de du­rur.
  • Sa­hi­bi ol­ma­yan met­rik ta­nım­sız­dır. Ta­nım de­ği­şe­ce­ği za­man ki­min onay ve­re­ce­ği bel­li ol­ma­lı. Te­kil­leş­tir­me ya­zı­sın­da veri stan­dar­dı için söy­le­di­ğim bu­ra­da da ge­çer­li: Ka­li­te bir sa­hip­lik me­se­le­si­dir.
  • Bir ada iki ta­nım ya­zıl­maz. “Ciro” iki fark­lı şey ifa­de edi­yor­sa, iki ayrı met­rik ve iki ayrı ad ol­ma­lı: ciro ve brut_ciro.

Bu söz­lü­ğü sı­fır­dan yaz­mak zo­run­da de­ğil­si­niz. Ku­rum­sal ta­raf­ta bu işin adı “se­man­tik kat­man” ve ol­gun araç­lar var: dbt Labs, Ekim 2025’te met­rik ta­nım­la­rı­nı SQL’e çe­vi­ren MetricFlow’u Apac­he 2.0 li­san­sıy­la açık kay­nak yap­tı; Snowflake ve Salesforce’un da için­de ol­du­ğu Open Se­man­tic In­terc­han­ge (OSI) gi­ri­şi­mi, bu ta­nım­la­rın araç­lar ara­sın­da ta­şı­na­bil­me­si için or­tak bir bi­çim üze­rin­de ça­lı­şı­yor. Eki­bi­niz dbt kul­la­nı­yor­sa ora­dan baş­la­mak man­tık­lı. Kul­lan­mı­yor­sa bu ya­zı­da­ki gibi kü­çük bir YAML dos­ya­sı ilk ay için faz­la­sıy­la ye­ter­li. Önem­li olan ara­cın ken­di­si de­ğil, ta­nım­la­rın ya­zı­lı, sa­hip­li ve tek yer­de ol­ma­sı.

Modele veritabanınızı değil, bir vitrin gösterin

Bir CRM ya da ERP ve­ri­ta­ba­nın­da yüz­ler­ce tab­lo ve bin­ler­ce sü­tun olur: eski sü­rüm­ler­den ka­lan tab­lo­lar, durum2 gibi ad­lar, kod­lan­mış de­ğer­ler, ki­şi­sel ve­ri­ler. Bun­la­rın hep­si­ni mo­de­le gös­ter­mek hem doğ­ru­lu­ğu dü­şü­rür hem ris­ki bü­yü­tür.

Bu­nun ye­ri­ne mo­de­le ayrı bir şe­ma­da sade bir vit­rin gös­te­rin: soru-ce­vap için ge­re­ken bir­kaç view, an­la­şı­lır sü­tun ad­la­rı ve her sü­tun­da Türk­çe bir açık­la­ma.

CREATE SCHEMA analiz;

CREATE VIEW analiz.siparis WITH (security_invoker = true) AS
SELECT
    s.id,
    s.siparis_tarihi,
    s.fatura_tarihi,
    s.durum,
    s.net_tutar,
    coalesce(s.iade_tutari, 0) AS iade_tutari,
    b.ad AS bolge,
    s.kanal,
    m.segment AS musteri_segmenti,
    s.ekip_id
FROM crm.siparis s
JOIN crm.bolge b ON b.id = s.bolge_id
JOIN crm.musteri m ON m.id = s.musteri_id;

COMMENT ON VIEW analiz.siparis IS
    'Her satır bir sipariştir. Tutarlar TL ve KDV hariçtir.';
COMMENT ON COLUMN analiz.siparis.durum IS
    'tamamlandi, iptal ya da beklemede. Ciroya yalnızca tamamlandi girer.';
COMMENT ON COLUMN analiz.siparis.iade_tutari IS
    'Siparişe sonradan yapılan iadelerin KDV hariç toplamı; iade yoksa 0.';

Vit­ri­nin ku­ral­la­rı:

  • Ki­şi­sel veri yok. Müş­te­ri­nin adı, kim­lik nu­ma­ra­sı, te­le­fo­nu ve e-pos­ta­sı vit­ri­ne gir­mez; seg­ment, böl­ge ve ka­nal gi­rer. Se­be­bi­ni KVKK bö­lü­mün­de an­la­tı­yo­rum.
  • Ser­best me­tin yok. Gö­rüş­me notu, şi­kâ­yet met­ni ve açık­la­ma alan­la­rı vit­ri­ne gir­mez. Se­be­bi­ni “Ve­ri­den ge­len ta­li­mat­lar” bö­lü­mün­de an­la­tı­yo­rum.
  • Kod­lar açı­lır. durum = 3 ye­ri­ne durum = 'iptal'. Mo­del kod tab­lo­su­nu tah­min et­mek zo­run­da kal­ma­sın.
  • Açık­la­ma­lar ve­ri­ta­ba­nın­da du­rur. COMMENT ON ile ya­zı­lan açık­la­ma­lar şe­may­la bir­lik­te ya­şar; su­nu­cu bun­la­rı oku­yup mo­de­le ve­re­bi­lir. Ayrı bir bel­ge­de du­ran açık­la­ma ilk şema de­ği­şik­li­ğin­de es­kir.
  • security_invoker = true unu­tul­maz. Bu ay­rın­tı­nın ne­den ha­ya­ti ol­du­ğu­nu bir son­ra­ki bö­lüm­de an­la­tı­yo­rum.

Bir uya­rı: Vit­rin mo­de­lin işi­ni ko­lay­laş­tı­rır, ama bir gü­ven­lik du­va­rı de­ğil­dir. Mo­del ya da mo­de­le ta­li­mat ve­ren biri, vit­ri­nin ar­ka­sın­da­ki tab­lo­la­ra ulaş­ma­ya ça­lı­şa­bi­lir. Du­var baş­ka bir yer­de du­rur.

Kapılar: Yetki veritabanında durur

Bu bö­lü­mün tek cüm­le­lik öze­ti: Mo­del, su­nu­cu ya da kul­la­nı­cı ne ya­par­sa yap­sın, çar­pa­ca­ğı du­var ve­ri­ta­ba­nı­nın ken­di yet­ki sis­te­mi ol­ma­lı. Su­nu­cu­da­ki kont­rol­ler, mo­de­le ve­ri­len ta­li­mat­lar ve araç işa­ret­le­ri yar­dım­cı­dır; hiç­bi­ri tek ba­şı­na gü­ve­ni­le­cek bir sı­nır de­ğil­dir.

Bu bö­lüm­de “de­ne­me­de” diye an­dı­ğım so­nuç­la­rın hep­si­ni, yaz­ma­dan önce PostgreSQL 17 üze­rin­de tek tek al­dım.

1. Salt okunurluk yetkiden gelir, oturum ayarından değil

İlk akla ge­len ön­lem, her sor­gu­yu salt oku­nur bir iş­le­min (BEGIN READ ONLY) için­de ça­lış­tır­mak­tır. Bu iyi bir ek ki­lit­tir, ama tek ki­lit ola­maz:

  • Ayar kul­la­nı­cı­nın elin­de­dir. default_transaction_read_only aya­rı­nı rol ken­di otu­ru­mun­da ka­pa­ta­bi­li­yor; de­ne­me­de tek bir SET ko­mu­tu yet­ti.
  • Sar­ma­la­yı­cı aşı­la­bi­lir. Su­nu­cu sor­gu­yu salt oku­nur bir iş­le­me sar­sa bile, mo­de­lin gön­der­di­ği me­tin COMMIT; ile o iş­le­mi ka­pa­tıp ar­ka­sın­dan is­te­di­ği ko­mu­tu ça­lış­tı­ra­bi­lir. Bu tam ola­rak ya­şan­dı: Anthropic’in ör­nek ola­rak ya­yım­la­dı­ğı PostgreSQL MCP su­nu­cu­su sor­gu­la­rı salt oku­nur iş­le­me sa­rı­yor­du ve Da­ta­dog Se­cu­rity Labs, Ağus­tos 2025’te bu sar­ma­la­yı­cı­nın COMMIT; ile aşı­la­bil­di­ği­ni gös­ter­di. Pa­ket şu an ar­şiv­de.

Asıl ki­lit, mo­de­lin bağ­lan­dı­ğı ro­lün yaz­ma yet­ki­si­nin hiç ol­ma­ma­sı­dır:

CREATE ROLE yz_ege LOGIN PASSWORD '...' CONNECTION LIMIT 5;

GRANT USAGE ON SCHEMA analiz, crm TO yz_ege;
GRANT SELECT ON ALL TABLES IN SCHEMA analiz TO yz_ege;

-- security_invoker view'lar alttaki tablolara sorgulayanın yetkisiyle erişir.
-- Bu yüzden alttaki tablolarda yalnızca vitrinin kullandığı sütunlar açılır:
GRANT SELECT (id, siparis_tarihi, fatura_tarihi, durum, net_tutar,
              iade_tutari, bolge_id, kanal, musteri_id, ekip_id)
    ON crm.siparis TO yz_ege;
GRANT SELECT (id, ad) ON crm.bolge TO yz_ege;
GRANT SELECT (id, segment) ON crm.musteri TO yz_ege;

Bu rol bir DELETE de­ne­di­ğin­de, iş­lem salt oku­nur ol­sun ya da ol­ma­sın, “per­mis­si­on de­ni­ed” alır. Müş­te­ri­nin kim­lik nu­ma­ra­sı­nı doğ­ru­dan crm.musteri tab­lo­sun­dan oku­ma­ya ça­lış­tı­ğın­da da aynı ce­va­bı alır, çün­kü o sü­tun­da yet­ki­si yok­tur.

Müm­kün­se bu rol can­lı ve­ri­ta­ba­nı­na de­ğil, bir oku­ma kop­ya­sı­na (rep­li­ka) ya da veri am­ba­rı­na bağ­lan­sın. Oku­ma kop­ya­sı yaz­ma­yı za­ten red­de­der; ağır bir sor­gu da can­lı sis­te­mi ya­vaş­lat­maz.

2. View’lar varsayılan olarak RLS’yi atlar

Cla­ude Code se­ri­si­nin ilk bö­lü­mün­de sa­tır dü­ze­yi gü­ven­li­ği (RLS) ikin­ci ki­lit ola­rak öner­miş­tim: Her tem­sil­ci yal­nız­ca ken­di eki­bi­nin müş­te­ri­le­ri­ni gö­rür. Vit­rin view’la­rıy­la bir­lik­te kul­la­nıl­dı­ğın­da bu­ra­da sin­si bir tu­zak var.

PostgreSQL’de bir view, var­sa­yı­lan ola­rak alt­ta­ki tab­lo­la­ra view’un sa­hi­bi­nin yet­ki­siy­le eri­şir. View’u oluş­tu­ran da ge­nel­lik­le yet­ki­li bir kul­la­nı­cı ol­du­ğu için RLS ku­ral­la­rı hiç uy­gu­lan­maz. De­ne­me­de, ekip 1’e bağ­lı bir rol­le düz bir view üze­rin­den sor­gu at­tı­ğım­da bü­tün ekip­le­rin sa­tır­la­rı gel­di. Aynı view’u security_invoker = true ile ta­nım­la­dı­ğım­da yal­nız­ca ekip 1’in sa­tır­la­rı gel­di.

Ku­ral: Vit­rin view’ları her za­man security_invoker = true ile ta­nım­la­nır. Bu se­çe­nek PostgreSQL 15 ile gel­di; daha eski bir sü­rüm­dey­se­niz sa­tır filt­re­si­ni view’un içi­ne yaz­ma­nız ve view’u security_barrier ile ta­nım­la­ma­nız ge­re­kir.

3. Kimlik, sorguyu yazanın değiştirebileceği yerde durmaz

Se­ri­de RLS ku­ra­lı­nı bir otu­rum de­ğiş­ke­ni­ne bağ­la­mış­tık: Uy­gu­la­ma her is­tek­te app.ekip_id de­ğe­ri­ni ayar­lar, ku­ral da bu de­ğe­re ba­kar. Uy­gu­la­ma­nın ken­di yaz­dı­ğı SQL için bu kur­gu doğ­ru­dur. Ama SQL’i mo­del ya­zı­yor­sa yet­mez.

De­ne­me­de, ekip 1 için ayar­lan­mış bir otu­rum­da ve salt oku­nur bir iş­le­min için­de şu sor­gu­yu ça­lış­tır­dım:

SELECT set_config('app.ekip_id', '2', true),
       (SELECT sum(net_tutar) FROM analiz.siparis);

set_config bir fonk­si­yon ol­du­ğu için bir SELECT’in için­de çağ­rı­la­bi­li­yor ve salt oku­nur iş­lem onu en­gel­le­mi­yor. Sor­gu, kim­li­ği ekip 2 ola­rak de­ğiş­tir­di ve ekip 2’nin top­la­mı­nı dön­dür­dü. Bir müş­te­ri no­tu­na giz­len­miş tek bir ta­li­mat, mo­de­le bu sa­tı­rı yaz­dır­ma­ya ye­te­bi­lir.

Çö­züm, kim­li­ği otu­rum de­ğiş­ke­ni­ne de­ğil, bağ­lan­tı­nın ro­lü­ne bağ­la­mak­tır. Her yet­ki kap­sa­mı (bir böl­ge, bir ekip, bü­tün şir­ket) ayrı bir ve­ri­ta­ba­nı ro­lü­dür ve ku­ral current_user’a ba­kar:

CREATE SCHEMA erisim;
CREATE TABLE erisim.rol_kapsami (
    rol name NOT NULL,
    ekip_id int NOT NULL,
    PRIMARY KEY (rol, ekip_id)
);
INSERT INTO erisim.rol_kapsami VALUES ('yz_ege', 3), ('yz_ege', 4), ('yz_marmara', 1);

GRANT USAGE ON SCHEMA erisim TO yz_ege, yz_marmara;
GRANT SELECT ON erisim.rol_kapsami TO yz_ege, yz_marmara;

ALTER TABLE crm.siparis ENABLE ROW LEVEL SECURITY;

CREATE POLICY yz_kapsam ON crm.siparis
    FOR SELECT TO yz_ege, yz_marmara
    USING (ekip_id IN (SELECT ekip_id FROM erisim.rol_kapsami
                       WHERE rol = current_user));

Bağ­lan­tı yz_ege ola­rak açıl­dı­ğın­da mo­del set_config ile ne ya­zar­sa yaz­sın so­nuç de­ğiş­mez; de­ne­me­de aynı sor­gu yal­nız­ca ro­lün ken­di kap­sa­mı­nın top­la­mı­nı dön­dür­dü. Bir rol, üye­si ol­ma­dı­ğı baş­ka bir role SET ROLE ile de ge­çe­mez.

İki ay­rın­tı daha:

  • İzin ve­ren po­li­ti­ka­lar bir­bi­ri­ni ge­niş­le­tir. PostgreSQL’de aynı tab­lo­da bir­den faz­la izin ve­ren (per­mis­si­ve) po­li­ti­ka var­sa, bun­lar “veya” ile bir­le­şir. Uy­gu­la­ma için ya­zıl­mış otu­rum de­ğiş­ken­li bir po­li­ti­ka TO ile bir role he­def­len­me­den bı­ra­kı­lır­sa her­ke­se uy­gu­la­nır ve mo­de­lin rolü o ka­pı­dan da sa­tır gö­re­bi­lir. Her po­li­ti­ka­yı TO ile he­def­le­yin.
  • Bazı rol­ler RLS’ye hiç ta­kıl­maz. Tab­lo­nun sa­hi­bi, sü­per kul­la­nı­cı­lar ve BYPASSRLS yet­ki­li rol­ler ku­ral­la­rı at­lar. Mo­de­lin rolü bun­lar­dan hiç­bi­ri ol­ma­ma­lı. Aşa­ğı­da an­la­ta­ca­ğım Su­pa­ba­se ola­yın­da asis­ta­nın bağ­lan­dı­ğı rol tam ola­rak böy­le bir rol­dü.

Ki­min han­gi role bağ­la­na­ca­ğı­na su­nu­cu ka­rar ve­rir: Kul­la­nı­cı şir­ke­tin tek otu­rum açma sis­te­miy­le (SSO) kim­li­ği­ni doğ­ru­lar, su­nu­cu kul­la­nı­cı­nın gru­bu­na ba­kar ve o kap­sa­mın ro­lüy­le bağ­la­nır. Rol şif­re­le­ri şif­re yö­ne­ti­ci­sin­de du­rur; ne mo­de­le ne kul­la­nı­cı­ya gö­rü­nür.

4. Süre ve boyut sınırı

  • Her sor­gu­ya süre sı­nı­rı ko­yun (ör­ne­ğin 10 sa­ni­ye). Ama statement_timeout aya­rı­nı da rol ken­di otu­ru­mun­da de­ğiş­ti­re­bi­li­yor; de­ne­me­de set_config('statement_timeout', '0', false) sı­nı­rı ta­ma­men kal­dır­dı. Bu yüz­den su­nu­cu sı­nı­rı her iş­le­min ba­şın­da SET LOCAL ile ken­di­si ko­yar; mo­de­lin SQL’in­de­ki set_config gibi fonk­si­yon­lar da bir son­ra­ki bö­lüm­de­ki de­net­çi­ye ta­kı­lır.
  • Dö­nen sa­tır sa­yı­sı­nı sı­nır­la­yın. Mo­de­le on bin sa­tır ver­mek hem bağ­la­mı­nı dol­du­rur hem de top­la­mı mo­de­lin he­sap­la­ma­sı gibi yan­lış bir alış­kan­lı­ğa kapı açar.
  • Bağ­lan­tı sa­yı­sı­nı sı­nır­la­yın. CONNECTION LIMIT ile ro­lün aynı anda aça­bi­le­ce­ği bağ­lan­tı­yı kı­sıt­la­yın; dön­gü­ye gi­ren bir ajan ve­ri­ta­ba­nı­nı meş­gul et­me­sin.

Modelin yazdığı SQL’i denetlemek

Ser­best SQL’e izin ver­di­ği­niz ana­list mo­dun­da, sor­gu ve­ri­ta­ba­nı­na git­me­den önce bir de­net­çi­den ge­çer. De­net­çi met­ni dü­zen­li ifa­de­ler­le de­ğil, bir SQL ay­rış­tı­rı­cı­sıy­la in­ce­ler. Me­tin­de “DELETE” ke­li­me­si­ni ara­mak, bir CTE’nin içi­ne giz­len­miş DELETE’i ya da bü­yük-kü­çük harf oyun­la­rı­nı ka­çı­rır. Python’da sqlglot bu iş için iyi bir se­çe­nek:

# denetci.py
import sqlglot
from sqlglot import exp

YASAK_DUGUMLER = (
    exp.Insert, exp.Update, exp.Delete, exp.Merge,
    exp.Create, exp.Drop, exp.Alter, exp.TruncateTable,
    exp.Command, exp.Set, exp.Transaction, exp.Commit, exp.Rollback,
    exp.Into, exp.Lock,
)
YASAK_FONKSIYONLAR = {
    "set_config", "pg_sleep", "dblink", "dblink_exec",
    "pg_read_file", "pg_read_binary_file", "pg_ls_dir",
    "lo_import", "lo_export", "lo_get",
    "pg_terminate_backend", "pg_cancel_backend",
}


def sorguyu_denetle(sql: str) -> exp.Query:
    """Modelin yazdığı SQL'i çalıştırmadan önce denetler; uygun değilse hata verir."""
    try:
        ifadeler = [i for i in sqlglot.parse(sql, read="postgres") if i is not None]
    except sqlglot.errors.ParseError as hata:
        raise ValueError(f"Sorgu ayrıştırılamadı: {hata}") from None
    if len(ifadeler) != 1:
        raise ValueError("Tek bir sorgu gönderin.")
    agac = ifadeler[0]
    if not isinstance(agac, exp.Query):
        raise ValueError("Sadece SELECT sorgularına izin var.")
    for dugum in agac.walk():
        if isinstance(dugum, YASAK_DUGUMLER):
            raise ValueError(f"Sorguda izin verilmeyen bir ifade var: {dugum.key}")
        if isinstance(dugum, exp.Func):
            ad = dugum.name if isinstance(dugum, exp.Anonymous) else dugum.sql_name()
            if ad.lower() in YASAK_FONKSIYONLAR:
                raise ValueError(f"Sorguda izin verilmeyen bir fonksiyon var: {ad}")
    return agac

Bu de­net­çi­yi bu ya­zı­da­ki sal­dı­rı ör­nek­le­riy­le de­ne­dim. Şun­la­rı red­de­di­yor:

  • SELECT 1; COMMIT; DELETE FROM crm.siparis: bir­den faz­la ifa­de.
  • WITH x AS (DELETE FROM crm.siparis RETURNING *) SELECT count(*) FROM x: SELECT kı­lı­ğın­da bir sil­me.
  • SELECT set_config('app.ekip_id', '2', true), ...: kim­lik de­ğiş­tir­me.
  • SELECT pg_sleep(600): ve­ri­ta­ba­nı­nı meş­gul etme.
  • SELECT * INTO yedek FROM ... ve ... FOR UPDATE: tab­lo oluş­tur­ma ve ki­lit­le­me.

date_trunc, GROUP BY ya da UNION içe­ren nor­mal ana­liz sor­gu­la­rı­nı ise ge­çi­ri­yor.

İki önem­li not:

  • De­net­çi ikin­ci ki­lit­tir. Ya­sak­lı fonk­si­yon lis­te­si hiç­bir za­man ek­sik­siz ol­maz; PostgreSQL’e ku­ru­lan her ek­len­ti yeni fonk­si­yon­lar ge­ti­rir. De­net­çi, yet­ki sis­te­mi­nin önün­de­ki bir ön ele­me­dir; yet­ki sis­te­mi­nin ye­ri­ne geç­mez.
  • De­net­le­di­ği­niz sor­gu­yu ça­lış­tı­rın. Su­nu­cu mo­de­lin gön­der­di­ği met­ni de­ğil, ay­rış­tı­rı­cı­nın ağaç­tan ye­ni­den üret­ti­ği SQL’i ça­lış­tı­rır ve onu bir sa­tır sı­nı­rıy­la sa­rar. Böy­le­ce de­net­le­nen sor­gu ile ça­lış­tı­rı­lan sor­gu ara­sın­da bir fark kal­maz.

KVKK: Veri nereye gidiyor?

Bir ya­pay zekâ asis­ta­nı ve­ri­ta­ba­nı­na bağ­lan­dı­ğın­da üç şey dı­şa­rı çı­kar: kul­la­nı­cı­nın so­ru­su, mo­de­le gös­te­ri­len şema bil­gi­si ve sor­gu­nun so­nu­cu. Mo­del sağ­la­yı­cı­sı­nın su­nu­cu­la­rı yurt dı­şın­day­sa, bun­lar­dan biri ki­şi­sel veri içer­di­ği anda KVKK’nın yurt dı­şı­na ak­ta­rım ku­ral­la­rı dev­re­ye gi­rer. 2024’te 7499 sa­yı­lı Ka­nun­la de­ği­şen 9. mad­de, ak­ta­rı­mı ye­ter­li­lik ka­ra­rı, stan­dart söz­leş­me gibi uy­gun gü­ven­ce­ler ya da sı­nır­lı arı­zi is­tis­na­lar gibi şart­la­ra bağ­lı­yor; stan­dart söz­leş­me kul­la­nı­lı­yor­sa im­za­lan­dık­tan son­ra beş iş günü için­de Ku­ru­ma bil­di­ril­me­si ge­re­ki­yor. Ku­rum, Ka­sım 2025’te üret­ken ya­pay zekâ ve ki­şi­sel ve­ri­ler üze­ri­ne ayrı bir reh­ber de ya­yım­la­dı.

Hu­ku­ki de­ğer­len­dir­me­yi şir­ke­ti­ni­zin KVKK so­rum­lu­su ve hu­kuk eki­biy­le bir­lik­te yap­ma­lı­sı­nız. Ama mi­ma­ri, bu so­ru­nun ne ka­dar bü­yük ola­ca­ğı­nı baş­tan be­lir­ler:

  • Vit­rin­de ki­şi­sel veri yok­sa, so­nuç­ta da ol­maz. Mo­del seg­ment, böl­ge ve ka­nal dü­ze­yin­de top­lu­laş­tı­rıl­mış ra­kam­lar gö­rür; müş­te­ri­nin adı, nu­ma­ra­sı ya da ad­re­si sor­gu so­nu­cu­na hiç gir­mez. “Ah­met Bey’in son si­pa­riş­le­ri” gibi kişi baz­lı so­ru­lar bu sis­te­min de­ğil, yet­ki kont­rol­lü CRM ek­ra­nı­nın işi­dir.
  • Kü­çük grup­la­ra dik­kat edin. Bir kı­rı­lım­da tek bir müş­te­ri var­sa, o gru­bun top­la­mı o müş­te­ri­nin ve­ri­si­dir. Kı­rı­lım­lar­da bir en az grup bü­yük­lü­ğü be­lir­le­yin; ör­ne­ğin beş­ten az ka­yıt içe­ren grup­la­rı “di­ğer” al­tın­da top­la­yın.
  • Ra­ka­mı mo­del de­ğil, ve­ri­ta­ba­nı he­sap­lar. Top­lam­lar, or­ta­la­ma­lar ve oran­lar SQL’de he­sap­la­nır; mo­de­le bin­ler­ce ham sa­tır gön­de­rip top­la­ma­sı­nı is­te­mez­si­niz. Bu hem dı­şa­rı çı­kan ve­ri­yi kü­çül­tür hem doğ­ru­lu­ğu ar­tı­rır: Dil mo­del­le­ri uzun sayı lis­te­le­ri­ni top­la­mak­ta bir ve­ri­ta­ba­nı ka­dar gü­ve­ni­lir de­ğil­dir.
  • Kul­la­nı­cı­nın so­ru­su da ve­ri­dir. Kul­la­nı­cı so­ru­ya bir müş­te­ri­nin adı­nı ya­za­bi­lir. Bu yüz­den kısa bir kul­la­nım ku­ra­lı ve sağ­la­yı­cıy­la ya­pı­lan söz­leş­me­de­ki veri sak­la­ma ve mo­de­li eğit­mek­te kul­lan­ma­ma ko­şul­la­rı önem­li­dir.
  • Ka­yıt­lar da ki­şi­sel veri içe­re­bi­lir. Aşa­ğı­da an­la­ta­ca­ğım ka­yıt­lar için bir sak­la­ma sü­re­si be­lir­le­yin.

Veriden gelen talimatlar

Dil mo­del­le­ri­nin bi­li­nen bir za­yıf­lı­ğı, oku­duk­la­rı me­tin­de­ki ta­li­mat­la­rı kul­la­nı­cı­nın ta­li­mat­la­rın­dan her za­man ayırt ede­me­me­le­ri­dir. Buna “prompt in­jec­ti­on” de­ni­yor. Ve­ri­ta­ba­nı­na bağ­lı bir asis­tan­da bu me­tin, ve­ri­nin ken­di­sin­den ge­le­bi­lir.

Tem­muz 2025’te Ge­ne­ral Analy­sis bu­nun na­sıl iş­le­di­ği­ni Supabase’in MCP su­nu­cu­su üze­rin­den gös­ter­di. Bir sal­dır­gan, des­tek for­mu­na müş­te­ri me­sa­jı gibi gö­rü­nen bir me­tin bı­rak­tı; met­nin için­de onu oku­ya­cak ya­pay zekâ asis­ta­nı­na hi­tap eden ta­li­mat­lar var­dı. Bir ge­liş­ti­ri­ci daha son­ra kod­la­ma asis­ta­nın­dan açık des­tek ka­yıt­la­rı­nı lis­te­le­me­si­ni is­te­di­ğin­de asis­tan bu me­sa­jı oku­du, ta­li­ma­ta uydu, giz­li bir tab­lo­da­ki eri­şim anah­tar­la­rı­nı oku­du ve on­la­rı des­tek kay­dı­nın içi­ne yaz­dı. Sal­dır­ga­nın tek yap­ma­sı ge­re­ken ken­di des­tek kay­dı­nı açıp oku­mak­tı. Asis­tan, RLS’yi ta­ma­men at­la­yan service_role yet­ki­siy­le bağ­lıy­dı.

Si­mon Willison bu tab­lo­yu “ölüm­cül üçlü” diye ad­lan­dı­rı­yor: özel ve­ri­ye eri­şim, gü­ve­nil­me­yen içe­rik ve dı­şa­rı­ya bil­gi gön­de­re­bil­me. Üçü aynı otu­rum­da bir ara­ya gel­di­ğin­de, mo­de­lin ta­li­mat­la­ra ne ka­dar di­re­ne­bil­di­ği ikin­cil bir soru hâ­li­ne ge­lir. Çö­züm, üç­lü­den en az bi­ri­ni kır­mak­tır:

  • Gü­ve­nil­me­yen içe­ri­ği vit­ri­ne al­ma­yın. Müş­te­ri­nin, zi­ya­ret­çi­nin ya da her­han­gi bir dış ki­şi­nin ya­za­bil­di­ği ser­best me­tin alan­la­rı (not­lar, şi­kâ­yet­ler, form me­saj­la­rı) vit­rin­de yer al­maz. Vit­rin sa­yı­lar­dan ve kont­rol­lü ka­te­go­ri­ler­den olu­şur.
  • Veri asis­ta­nı­na yaz­ma ya da gön­der­me yet­ki­si ver­me­yin. Ve­ri­ta­ba­nı­nı oku­yan asis­ta­nın aynı otu­rum­da e-pos­ta gön­de­ren, web say­fa­sı ça­ğı­ran ya da baş­ka bir sis­te­me ya­zan araç­la­rı ol­ma­ma­lı. Bil­gi­yi dı­şa­rı ta­şı­ya­cak bir ka­nal yok­sa, oku­nan bir ta­li­ma­tın za­rar ver­me im­kâ­nı da­ra­lır.
  • Yet­ki­yi en dar tu­tun. Su­pa­ba­se ola­yın­da­ki asis­tan RLS’yi baş­tan at­la­yan bir rol­le bağ­lıy­dı. Yu­ka­rı­da­ki kap­sam rol­le­riy­le bağ­la­nan bir asis­tan ta­li­ma­ta uysa bile ken­di kap­sa­mı­nın dı­şı­na çı­ka­maz.

Her cevabın yanında kanıt

Yan­lış bir ra­ka­mın en teh­li­ke­li ta­ra­fı, doğ­ru bir ra­kam­la aynı gö­rün­me­si­dir. Bu yüz­den sis­tem her ce­va­bın ya­nın­da dört şey gös­te­rir:

  1. Kul­la­nı­lan met­rik ve ta­nı­mı: “Net ciro: ta­mam­lan­mış si­pa­riş­ler, KDV ha­riç, ia­de­ler dü­şül­müş, fa­tu­ra ta­ri­hi­ne göre.”
  2. Dö­nem, açık ta­rih­ler­le: “Ge­çen ay” de­ğil, “1 Ekim 2026 - 31 Ekim 2026”.
  3. Ve­ri­nin ta­ze­li­ği: “Veri en son bu sa­bah 06.10’da gün­cel­len­di.” Gece yük­le­me­si ça­lış­ma­dıy­sa kul­la­nı­cı dün­kü ra­ka­ma ba­kı­yor ola­bi­lir ve bunu bil­me­si ge­re­kir. Ta­ze­lik oku­na­mı­yor­sa ce­vap­ta “bi­lin­mi­yor” ya­zar; bil­gi ek­sik­li­ği iyi ha­ber sa­yıl­maz.
  4. Ça­lış­tı­rı­lan SQL: Yö­ne­ti­ci oku­maz, ama ana­list okur; şüpheli bir ra­kam­da ilk ba­kı­la­cak yer bu­ra­sı­dır.

Bu bil­gi­ler mo­de­lin key­fi­ne bı­ra­kıl­maz: Su­nu­cu hep­si­ni araç çık­tı­sı­na ko­yar, mo­de­le ve­ri­len ta­li­mat da ce­vap­ta gös­ter­me­si­ni is­ter.

Tahmin etme, sor

İyi bir ana­list be­lir­siz bir so­ru­yu ce­vap­la­ma­dan önce so­rar. Sis­tem de öyle yap­ma­lı:

  • “Ciro ne ka­dar?” Han­gi dö­nem?
  • “Ge­çen ayki sa­tış­lar?” Ciro mu, si­pa­riş ade­di mi?
  • “Ege’de du­rum na­sıl?” Han­gi met­rik?

Bunu sağ­la­ma­nın yolu, su­nu­cu­nun ta­li­mat­la­rı­na açık­ça yaz­mak­tır: Soru bir­den faz­la met­rik­le eş­le­şi­yor­sa ya da dö­nem be­lir­siz­se, araç ça­ğır­ma­dan önce kul­la­nı­cı­ya sor. Met­rik söz­lü­ğün­de­ki eş an­lam­lı­lar bu­ra­da işe ya­rar: “Sa­tış” iki met­ri­ğe bir­den eş­le­şi­yor­sa mo­del bunu gö­rür ve so­rar.

Ta­rih­ler özel bir dik­kat is­ter. “Ge­çen ay” tak­vim ayı mı, son 30 gün mü? “Bu yıl” bu­gü­ne ka­dar mı? Mo­del bu­gü­nün ta­ri­hi­ni her za­man doğ­ru bil­me­ye­bi­lir. İki yol var: Ya su­nu­cu dö­nem­le­ri ken­di­si çö­zer (araç gecen_ay gibi bir de­ğer alır, ta­rih­le­ri su­nu­cu he­sap­lar) ya da mo­del her za­man açık baş­lan­gıç ve bi­tiş ta­ri­hi gön­de­rir ve ce­vap­ta bun­la­rı gös­te­rir. Han­gi­si­ni se­çer­se­niz se­çin, “bi­tiş ta­ri­hi dâ­hil mi?” so­ru­su­nun tek ve ya­zı­lı bir ce­va­bı ol­sun. Aşa­ğı­da­ki kod­da baş­lan­gıç dâ­hil, bi­tiş ha­riç­tir.

FastMCP ile bir araya getirmek

Şim­di par­ça­la­rı bir­leş­ti­ren kü­çük bir MCP su­nu­cu­su. Pre­fect ya­zı­sın­da an­lat­tı­ğım ilke bu­ra­da da ge­çer­li: Asis­ta­na ge­niş bir yet­ki de­ğil, dar ve bi­linç­li se­çil­miş araç­lar açı­lır. Yö­ne­ti­ci su­nu­cu­sun­da iki araç var: met­rik­le­ri lis­te­le­mek ve bir met­ri­ği sor­gu­la­mak. Ana­list su­nu­cu­sun­da bun­la­ra ser­best SQL ek­le­nir.

# sunucu.py
import os
from datetime import date
from pathlib import Path

import psycopg
import yaml
from fastmcp import FastMCP
from fastmcp.exceptions import ToolError
from psycopg.rows import dict_row
from sqlglot import exp

from denetci import sorguyu_denetle

METRIKLER = yaml.safe_load(Path("metrikler.yaml").read_text(encoding="utf-8"))
SATIR_SINIRI = 500

mcp = FastMCP(
    "veri-asistani",
    instructions=(
        "Rakamları asla kendin hesaplama ya da tahmin etme; her rakamı bir "
        "araçtan al. Soru birden fazla metrikle eşleşiyorsa ya da dönem "
        "belirsizse, araç çağırmadan önce kullanıcıya sor. Her cevapta "
        "metriğin tanımını, dönemi ve verinin tazeliğini göster."
    ),
)


def calistir(sql: str, parametreler: dict | None = None) -> list[dict]:
    """Sorguyu kullanıcının kapsam rolüyle, salt okunur ve süre sınırlı çalıştırır."""
    with psycopg.connect(os.environ["ANALIZ_DB"], row_factory=dict_row) as baglanti:
        baglanti.read_only = True
        with baglanti.cursor() as imlec:
            imlec.execute("SET LOCAL statement_timeout = '10s'")
            imlec.execute(sql, parametreler)
            return imlec.fetchmany(SATIR_SINIRI + 1)


def veri_tazeligi(kaynak: str) -> str:
    try:
        satirlar = calistir(
            "SELECT son_yukleme FROM analiz.tazelik WHERE kaynak = %(kaynak)s",
            {"kaynak": kaynak},
        )
    except psycopg.Error:
        return "bilinmiyor"
    return str(satirlar[0]["son_yukleme"]) if satirlar else "bilinmiyor"


@mcp.tool(annotations={"readOnlyHint": True})
def metrikleri_listele() -> list[dict]:
    """Sorulabilecek metrikleri, tanımlarını, eş anlamlılarını ve kırılımlarını listeler."""
    return [
        {
            "kod": kod,
            "ad": m["ad"],
            "tanim": m["tanim"],
            "es_anlamlilar": m.get("es_anlamlilar", []),
            "kirilimlar": list(m.get("kirilimlar", {})),
        }
        for kod, m in METRIKLER.items()
    ]


@mcp.tool(annotations={"readOnlyHint": True})
def metrik_sorgula(
    metrik: str, baslangic: date, bitis: date, kirilim: str | None = None
) -> dict:
    """Bir metriği verilen dönem için hesaplar.

    Başlangıç dâhil, bitiş hariçtir: Ekim 2026 için baslangic=2026-10-01,
    bitis=2026-11-01. kirilim verilirse sonuç o boyuta göre gruplanır.
    """
    m = METRIKLER.get(metrik)
    if m is None:
        raise ToolError(f"Tanımlı bir metrik değil: {metrik}. metrikleri_listele aracına bakın.")
    if bitis <= baslangic:
        raise ToolError("Bitiş tarihi başlangıçtan sonra olmalı.")

    kosullar = [f"{m['tarih_kolonu']} >= %(baslangic)s", f"{m['tarih_kolonu']} < %(bitis)s"]
    if "kosul" in m:
        kosullar.append(m["kosul"])
    where = " AND ".join(kosullar)

    if kirilim is None:
        sql = f"SELECT {m['ifade']} AS deger FROM {m['kaynak']} WHERE {where}"
    else:
        kolon = m.get("kirilimlar", {}).get(kirilim)
        if kolon is None:
            raise ToolError(f"{metrik} için tanımlı bir kırılım değil: {kirilim}")
        sql = (
            f"SELECT {kolon} AS {kirilim}, {m['ifade']} AS deger "
            f"FROM {m['kaynak']} WHERE {where} "
            f"GROUP BY {kolon} ORDER BY deger DESC"
        )

    return {
        "metrik": m["ad"],
        "tanim": m["tanim"],
        "donem": f"{baslangic} (dâhil) - {bitis} (hariç)",
        "veri_tazeligi": veri_tazeligi(m["tazelik"]),
        "sql": sql,
        "sonuc": calistir(sql, {"baslangic": baslangic, "bitis": bitis}),
    }


def sql_calistir(sorgu: str) -> dict:
    """Analiz şemasında tek bir SELECT sorgusu çalıştırır; en fazla 500 satır döner.

    Toplam, ortalama ve oranları SQL içinde hesaplayın; sonucu kendiniz hesaplamayın.
    """
    try:
        agac = sorguyu_denetle(sorgu)
    except ValueError as hata:
        raise ToolError(str(hata)) from None
    sql = (
        exp.select("*")
        .from_(agac.subquery("q"))
        .limit(SATIR_SINIRI + 1)
        .sql(dialect="postgres")
    )
    satirlar = calistir(sql)
    return {
        "sql": sql,
        "kesildi": len(satirlar) > SATIR_SINIRI,
        "sonuc": satirlar[:SATIR_SINIRI],
    }


# Serbest SQL yalnızca analist sunucusunda açılır.
if os.environ.get("SERBEST_SQL") == "acik":
    mcp.tool(sql_calistir, annotations={"readOnlyHint": True})


if __name__ == "__main__":
    mcp.run()

Bu su­nu­cu­da­ki ka­rar­lar:

  • Mo­de­lin yaz­dı­ğı hiç­bir ka­rak­ter met­rik sor­gu­su­na gir­mez. Met­rik ve kı­rı­lım ad­la­rı söz­lük­te­ki lis­tey­le kar­şı­laş­tı­rı­lır; SQL par­ça­la­rı söz­lük­ten ge­lir, ta­rih­ler pa­ra­met­re ola­rak bağ­la­nır.
  • Bağ­lan­tı bil­gi­si kul­la­nı­cı­nın kap­sam ro­lü­ne ait­tir. ANALIZ_DB için­de­ki rol, kul­la­nı­cı­nın gö­re­bi­le­ce­ği her şeyi za­ten sı­nır­lar; su­nu­cu bu sı­nı­rı ge­niş­le­te­mez.
  • Her ra­kam bir araç­tan ge­lir ve ka­nı­tıy­la dö­ner: ta­nım, dö­nem, ta­ze­lik ve SQL.
  • Ta­ze­lik oku­na­maz­sa “bi­lin­mi­yor” dö­ner. analiz.tazelik tab­lo­su­nu gece yük­le­me akı­şı, her ba­şa­rı­lı yük­le­me­nin so­nun­da gün­cel­ler.
  • Ser­best SQL bir or­tam de­ğiş­ke­niy­le açı­lır; yö­ne­ti­ci su­nu­cu­sun­da bu araç hiç ta­nım­lı de­ğil­dir. Mo­de­lin gö­re­me­di­ği bir ara­cı kö­tü­ye kul­lan­ma­sı müm­kün de­ğil­dir.
  • Ha­ta­lar mo­de­le an­la­şı­lır bir dil­le dö­ner. ToolError me­sa­jı mo­de­le ile­ti­lir; mo­del “ta­nım­lı bir met­rik de­ğil” ce­va­bı­nı alın­ca lis­te­ye ba­kıp ye­ni­den de­ne­ye­bi­lir ya da kul­la­nı­cı­ya so­ra­bi­lir.

Su­nu­cu­yu Cla­ude Desktop’a ek­le­mek için:

fastmcp install claude-desktop sunucu.py --name veri-asistani \
  --with "psycopg[binary]" --with sqlglot --with pyyaml \
  --env-file .env

.env dos­ya­sın­da­ki ANALIZ_DB bağ­lan­tı met­ni kul­la­nı­cı­nın kap­sam ro­lü­nü gös­te­rir; şif­re­yi bağ­lan­tı met­ni­ne de­ğil, PostgreSQL’in .pgpass dos­ya­sı­na ya da şir­ke­tin şif­re yö­ne­ti­ci­si­ne ko­yun.

Bu ku­ru­lum su­nu­cu­yu kul­la­nı­cı­nın ken­di bil­gi­sa­ya­rın­da ça­lış­tı­rır ve bir pi­lot için ye­ter­li­dir. Kul­la­nı­cı sa­yı­sı art­tı­ğın­da su­nu­cu­yu mer­ke­zi ola­rak ba­rın­dı­rın ve FastMCP’nin kim­lik doğ­ru­la­ma des­te­ğiy­le şir­ke­tin SSO’suna bağ­la­yın; kul­la­nı­cı­yı kap­sam ro­lü­ne eş­le­me ka­ra­rı o za­man su­nu­cu­ya ge­çer. İki du­rum­da da gü­ven­lik su­nu­cu­da de­ğil ve­ri­ta­ba­nın­da dur­du­ğu için, su­nu­cu­yu at­la­yıp ve­ri­ta­ba­nı­na doğ­ru­dan bağ­la­nan biri de aynı du­va­ra çar­par.

Hazır araçlar: Chat2DB ve benzerleri

Bu sis­te­mi sı­fır­dan yaz­mak zo­run­da de­ğil­si­niz; ya­pay ze­kâ­lı ve­ri­ta­ba­nı is­tem­ci­le­ri ve ha­zır MCP su­nu­cu­la­rı var. Ör­ne­ğin GitHub’da 28 bin­den faz­la yıl­dı­zı olan Chat2DB, 40’tan faz­la ve­ri­ta­ba­nı­nı des­tek­le­yen, do­ğal dil­den SQL üre­te­bi­len ve ken­di seç­ti­ği­niz mo­de­le bağ­la­na­bi­len bir ma­sa­üs­tü is­tem­ci.

Han­gi ara­cı de­ğer­len­di­rir­se­niz de­ğer­len­di­rin, şu dört so­ru­yu so­run:

  1. Met­rik ta­nım­la­rı ne­re­de ya­şı­yor? Araç “ciro”yu her so­ru­da ye­ni­den mi yo­rum­lu­yor, yok­sa ya­zı­lı bir ta­nı­ma mı bağ­la­nı­yor?
  2. Kim­lik ve­ri­ta­ba­nı­na na­sıl ta­şı­nı­yor? Her kul­la­nı­cı ken­di kap­sa­mı­nın yet­ki­siy­le mi sor­gu atı­yor, yok­sa her­kes tek bir or­tak kul­la­nı­cıy­la mı bağ­la­nı­yor?
  3. Şema ve veri ne­re­ye gi­di­yor? Han­gi mo­de­le, han­gi ül­ke­de­ki su­nu­cu­ya, han­gi söz­leş­me ko­şul­la­rıy­la?
  4. Her soru ve sor­gu ka­yıt al­tı­na alı­nı­yor mu?

Chat2DB için ce­vap­lar şöy­le: Top­lu­luk sü­rü­mü tek kul­la­nı­cı­lı ve kul­la­nı­cı he­sa­bı yok; ekip yö­ne­ti­mi ve yö­ne­ti­şim özel­lik­le­ri üc­ret­li sü­rüm­ler­de. Sor­gu­lar, bağ­lan­tı­yı ta­nım­la­yan ki­şi­nin ve­ri­ta­ba­nı yet­ki­siy­le ça­lı­şı­yor; met­rik ta­nım­la­rı­nı tu­tan bir kat­ma­nı yok. Ay­rı­ca 5.3.0 sü­rü­mün­den iti­ba­ren li­san­sı saf Apac­he 2.0 de­ğil; Apac­he 2.0 ta­ban­lı ama ek ko­şul­lar içe­ren, kay­na­ğı açık bir li­sans. Şir­ket içi kul­la­nım ser­best, ama ara­cı baş­ka­la­rı­na hiz­met ola­rak sun­mak ya­zı­lı izin ge­rek­ti­ri­yor. Ku­rum­sal kul­la­nım­dan önce li­san­sı hu­kuk eki­bi­ni­ze oku­tun.

So­nuç: Chat2DB gibi araç­lar, SQL bi­len bir ana­lis­tin ya da ge­liş­ti­ri­ci­nin ken­di ma­sa­sın­da daha hız­lı ça­lış­ma­sı için iyi bir se­çe­nek ola­bi­lir. Ama yö­ne­ti­ci­le­re açı­lan, ta­nım­la­rı ve yet­ki­le­ri yö­ne­ti­len bir soru-ce­vap sis­te­mi­nin ye­ri­ne geç­mez­ler. Ya­zı­nın ba­şın­da­ki ay­rım­la söy­ler­sek: Ana­lis­tin ara­cı­dır, yö­ne­ti­ci­nin de­ğil. Ha­zır PostgreSQL MCP su­nu­cu­la­rı­nı da aynı dört so­ruy­la de­ğer­len­di­rin; Da­ta­dog ör­ne­ği, bir ara­cın “salt oku­nur” eti­ke­ti­nin tek ba­şı­na hiç­bir şey ka­nıt­la­ma­dı­ğı­nı gös­te­ri­yor.

Ölçmek: Altın soru seti ve kayıt

“Doğ­ru ça­lı­şı­yor mu?” so­ru­su­nun ce­va­bı bir his de­ğil, bir test seti ol­ma­lı.

Al­tın soru seti. Pi­lot kul­la­nı­cı­lar­dan ger­çek so­ru­la­rı top­la­yın ve her biri için doğ­ru ce­va­bın ne ol­ma­sı ge­rek­ti­ği­ni ya­zın. Ra­ka­mın ken­di­si­ni de­ğil doğ­ru araç çağ­rı­sı­nı yaz­mak daha sağ­lam­dır: Ra­kam veri de­ğiş­tik­çe de­ği­şir, doğ­ru met­rik ve dö­nem de­ğiş­mez.

# altin_sorular.yaml
- soru: Geçen ay ciro ne kadardı?
  bugun: 2026-11-16
  beklenen:
    arac: metrik_sorgula
    metrik: ciro
    baslangic: 2026-10-01
    bitis: 2026-11-01

- soru: Ekim'de bölgelere göre net satış
  bugun: 2026-11-16
  beklenen:
    arac: metrik_sorgula
    metrik: ciro
    kirilim: bolge
    baslangic: 2026-10-01
    bitis: 2026-11-01

- soru: Bu yıl iptal oranı en yüksek kanal hangisi?
  bugun: 2026-11-16
  beklenen:
    arac: metrik_sorgula
    metrik: iptal_orani
    kirilim: kanal
    baslangic: 2026-01-01
    bitis: 2026-11-17

- soru: Satışlar nasıl gidiyor?
  bugun: 2026-11-16
  beklenen:
    soru_sormali: true # metrik ve dönem belirsiz

Bu seti her de­ği­şik­lik­te ça­lış­tı­rın: yeni bir met­rik, de­ği­şen bir ta­nım, yeni bir mo­del sü­rü­mü ya da de­ği­şen bir ta­li­mat. Her so­ru­yu mo­de­le so­run, ça­ğır­dı­ğı ara­cı ve pa­ra­met­re­le­ri bek­le­nen­le kar­şı­laş­tı­rın. Bunu Cla­ude Code’un et­ki­le­şim­siz modu (claude -p) ya da kü­çük bir API be­ti­ğiy­le oto­ma­tik­leş­ti­re­bi­lir­si­niz. Yüz­de yüzü he­def­le­mek ger­çek­çi de­ğil, ama sko­ru iz­le­yin: Bir de­ği­şik­lik sko­ru dü­şü­rü­yor­sa ya­yı­na gir­mez. Be­lir­siz so­ru­lar­da mo­de­lin soru so­rup sor­ma­dı­ğı­nı ölç­mek, doğ­ru ce­vap ve­rip ver­me­di­ği­ni ölç­mek ka­dar önem­li­dir.

Ka­yıt. Su­nu­cu her araç çağ­rı­sı­nı bir tab­lo­ya ya­zar: kim, ne za­man, han­gi araç, han­gi pa­ra­met­re­ler, han­gi SQL, kaç sa­tır, ne ka­dar sür­dü, hata var mı. Pre­fect ya­zı­sın­da­ki ilke bu­ra­da da ge­çer­li: Log bir veri kü­me­si­dir. Bu tab­lo üç so­ru­ya ce­vap ve­rir:

  • En çok han­gi met­rik­ler so­ru­lu­yor? Söz­lü­ğe ya­tı­rı­mı ne­re­ye yap­ma­lı?
  • Han­gi çağ­rı­lar hata ve­ri­yor? Mo­del han­gi met­rik­le­ri ya da kı­rı­lım­la­rı uy­du­ru­yor?
  • Han­gi so­ru­lar hiç­bir met­rik­le kar­şı­la­na­mı­yor?

Son soru için kü­çük bir araç ge­re­kir, çün­kü MCP su­nu­cu­su kul­la­nı­cı­nın so­ru­su­nu gör­mez, yal­nız­ca araç çağ­rı­la­rı­nı gö­rür. Mo­del bir so­ru­yu kar­şı­la­ya­cak met­rik bu­la­ma­dı­ğın­da bunu bil­di­re­bil­me­li­dir:

@mcp.tool
def eksik_metrik_bildir(soru: str, aciklama: str) -> str:
    """Kullanıcının sorusu tanımlı hiçbir metrikle karşılanamıyorsa bunu kaydeder."""
    kayda_gec("eksik_metrik", {"soru": soru, "aciklama": aciklama})
    return "Kaydedildi. Kullanıcıya bu sorunun henüz tanımlı bir karşılığı olmadığını söyleyin."

kayda_gec, ka­yıt tab­lo­su­na ya­zan kü­çük bir yar­dım­cı fonk­si­yon. Ka­yıt­la­rı ya­zan bağ­lan­tı, sor­gu­la­rı ça­lış­tı­ran rol­den ayrı ve yal­nız­ca ka­yıt tab­lo­su­na ek­le­me yet­ki­si olan bir rol­dür; oku­yu­cu rol hiç­bir yere ya­za­maz. Bu ka­yıt­lar met­rik söz­lü­ğü­nün yol ha­ri­ta­sı­dır.

Nereden başlamalı, nerede kullanılmamalı?

Dört haf­ta­lık bir pi­lot ye­ter­li:

  1. Bi­rin­ci haf­ta, ta­nım­lar. Tek bir alan se­çin (ör­ne­ğin sa­tış) ve en çok so­ru­lan on met­ri­ği iş bi­ri­miy­le bir­lik­te ya­zın. Her met­ri­ğin bir sa­hi­bi ol­sun.
  2. İkin­ci haf­ta, vit­rin ve ka­pı­lar. Vit­rin view’la­rı­nı, kap­sam rol­le­ri­ni, RLS po­li­ti­ka­la­rı­nı ve su­nu­cu­yu ku­run. Yet­ki­le­ri bu ya­zı­da­ki sal­dı­rı sor­gu­la­rıy­la ken­di­niz de­ne­yin.
  3. Üçün­cü haf­ta, pi­lot. Sis­te­mi üç-beş ki­şi­lik bir eki­be açın ve al­tın soru se­ti­ni on­la­rın ger­çek so­ru­la­rın­dan oluş­tu­run.
  4. Dör­dün­cü haf­ta, ka­rar. Ka­yıt­la­rı oku­yun, ek­sik met­rik­le­ri söz­lü­ğe ek­le­yin, al­tın set­te­ki sko­ru öl­çün ve sis­te­mi ge­niş­le­tip ge­niş­let­me­me ka­ra­rı­nı ve­rin.

Ba­şa­rı­nın öl­çü­sü iki tane: al­tın set­te­ki doğ­ru araç çağ­rı­sı ora­nı ve pi­lot kul­la­nı­cı­la­rın ra­ka­mı ay­rı­ca Excel’den kont­rol etme ih­ti­ya­cı­nın azal­ma­sı.

Bu sis­te­min kul­la­nıl­ma­ma­sı ge­re­ken yer­ler de var:

  • Res­mî ra­kam­lar. Yö­ne­tim ku­ru­lu­na gi­den ra­kam­lar, fi­nan­sal ka­pa­nış ve mev­zu­at ra­por­la­rı soh­bet­ten de­ğil, doğ­ru­lan­mış ra­por akış­la­rın­dan ge­lir. Pa­zar­te­si ra­po­ru ya­zı­sı­nın man­tı­ğıy­la: Res­mî ra­kam ra­por­dan ge­lir, soh­bet ke­şif için­dir. İki­si aynı met­rik söz­lü­ğü­nü kul­la­nır­sa, soh­bet­te­ki ra­kam ra­por­da­kiy­le tu­tar­lı olur.
  • Kişi baz­lı so­ru­lar. Be­lir­li bir müş­te­ri­nin bil­gi­si yet­ki kont­rol­lü uy­gu­la­ma ek­ran­la­rı­nın işi­dir.
  • An­lık ope­ras­yo­nel ka­rar­lar. Veri gece yük­le­ni­yor­sa soh­bet bu sa­bah­ki du­ru­mu bil­mez; ta­ze­lik bil­gi­si bunu açık­ça söy­ler.

Kontrol listesi

  • Her met­ri­ğin ya­zı­lı bir ta­nı­mı, eş an­lam­lı­la­rı ve bir sa­hi­bi var.
  • Yö­ne­ti­ci­ler yal­nız­ca met­rik kat­ma­nı­nı kul­la­nı­yor; ser­best SQL yal­nız­ca ana­list­le­re açık.
  • Mo­del ham tab­lo­la­rı de­ğil, ayrı bir şe­ma­da­ki vit­rin view’la­rı­nı gö­rü­yor.
  • Vit­rin­de ki­şi­sel veri ve ser­best me­tin ala­nı yok; kü­çük grup­lar bir­leş­ti­ri­li­yor.
  • Sü­tun açık­la­ma­la­rı COMMENT ON ile ve­ri­ta­ba­nın­da du­ru­yor.
  • Vit­rin view’ları security_invoker = true ile ta­nım­lı.
  • Mo­de­lin ro­lü­nün yaz­ma yet­ki­si yok; alt­ta­ki tab­lo­lar­da yal­nız­ca ge­re­ken sü­tun­lar açık.
  • RLS kim­li­ği otu­rum de­ğiş­ke­ni­ne de­ğil bağ­lan­tı­nın ro­lü­ne bağ­lı; her po­li­ti­ka TO ile he­def­len­miş.
  • Mo­de­lin rolü tab­lo sa­hi­bi, sü­per kul­la­nı­cı ya da BYPASSRLS yet­ki­li de­ğil.
  • Sor­gu­lar müm­kün­se oku­ma kop­ya­sın­da, süre ve sa­tır sı­nı­rıy­la ça­lı­şı­yor.
  • Ser­best SQL bir ay­rış­tı­rı­cıy­la de­net­le­ni­yor; ça­lış­tı­rı­lan sor­gu, de­net­le­nen sor­gu.
  • Veri asis­ta­nı­nın aynı otu­rum­da dı­şa­rı­ya bil­gi gön­de­re­bi­le­cek bir ara­cı yok.
  • Her ce­vap met­rik ta­nı­mı­nı, dö­ne­mi, ta­ze­li­ği ve SQL’i gös­te­ri­yor.
  • Be­lir­siz so­ru­lar­da mo­del soru so­ru­yor; bi­tiş ta­ri­hi­nin dâ­hil olup ol­ma­dı­ğı ya­zı­lı.
  • Yurt dı­şı­na ak­ta­rım KVKK so­rum­lu­suy­la bir­lik­te de­ğer­len­di­ril­di.
  • Al­tın soru seti her de­ği­şik­lik­te ça­lı­şı­yor ve skor iz­le­ni­yor.
  • Her araç çağ­rı­sı ayrı bir rol­le kay­da ge­çi­yor; ka­yıt­la­rın sak­la­ma sü­re­si bel­li.

Bonus: Bir yapay zekâ asistanına kurdurmak

Aşa­ğı­da­ki prompt’u Cla­ude Code, Cur­sor ya da ben­ze­ri bir kod­la­ma asis­ta­nı­na ve­re­bi­lir­si­niz. Kö­şe­li pa­ran­tez­li yer­le­ri ken­di ve­ri­ni­ze göre dol­du­run:

Sen kıdemli bir veri mühendisisin. PostgreSQL [sürüm], Python ve FastMCP ile
yöneticilerin doğal dille veri sorabileceği bir MCP sunucusu kuracağız.
Aşağıdaki kurallara harfiyen uy; bir kuralı esnetmen gerekirse önce bana sor.

## Veri

- Kaynak tablolar ve sütunlar: [tablo ve sütun listesini buraya yapıştır]
- İlk alan ve metrikler: [ör. satış: net ciro, brüt ciro, sipariş adedi, iptal oranı]
- Yetki kapsamları: [ör. bölge bazında; bir de bütün şirketi gören kapsam]
- Tazelik bilgisi: [ör. gece yükleme akışı analiz.tazelik tablosunu güncelliyor]

## Kurallar

1. Model ham tablolara değil, analiz şemasındaki view'lara bakar. View'lar
   security_invoker = true ile tanımlanır; kişisel veri ve serbest metin
   alanı içermez; her sütunun COMMENT ON ile Türkçe açıklaması vardır.
2. Metrikler metrikler.yaml dosyasında tanımlanır: ad, tanım, eş anlamlılar,
   ifade, kaynak, koşul, tarih kolonu, kırılımlar, tazelik kaynağı ve sahibi.
   Tanımları ben onaylamadan kesinleştirme; taslak hazırla ve bana sor.
3. Her yetki kapsamı ayrı bir LOGIN rolüdür. Rollerin yazma yetkisi yoktur;
   alttaki tablolarda yalnızca vitrinin kullandığı sütunlara SELECT verilir.
   RLS politikaları current_user'a bakar, oturum değişkenine bakmaz; her
   politika TO ile hedeflenir. Hiçbir rol tablo sahibi ya da BYPASSRLS olmaz.
4. Sunucu her sorguyu salt okunur işlemde, SET LOCAL statement_timeout ile
   ve en fazla [500] satırla çalıştırır.
5. Yönetici sunucusunda yalnızca metrikleri_listele, metrik_sorgula ve
   eksik_metrik_bildir vardır. metrik_sorgula SQL'i sözlükten üretir; modelden
   gelen metrik ve kırılım adları listeyle doğrulanır, tarihler parametre
   olarak bağlanır. Başlangıç dâhil, bitiş hariçtir.
6. Serbest SQL aracı yalnızca SERBEST_SQL=acik ise tanımlanır. Sorgu sqlglot
   ile denetlenir: tek ifade, yalnızca SELECT; yazma, kilit, SET ve işlem
   düğümleri ile set_config ve pg_sleep gibi fonksiyonlar yasak. Çalıştırılan
   SQL, denetlenen ağaçtan yeniden üretilir ve satır sınırıyla sarılır.
7. Her cevap metriğin tanımını, dönemi, verinin tazeliğini ve SQL'i içerir.
   Tazelik okunamazsa "bilinmiyor" döner.
8. Her araç çağrısı, yalnızca INSERT yetkili ayrı bir rolle kayıt tablosuna
   yazılır.

## İlk görev

Önce vitrin view'larını, rolleri ve RLS politikalarını yaz. Ardından her rol
için şu saldırıları deneyen testler yaz ve hepsinin başarısız olduğunu göster:
DELETE, CTE içinde DELETE, "SELECT 1; COMMIT; DELETE ...", set_config ile
kapsam değiştirme, vitrin dışındaki kişisel veri sütununu okuma ve başka bir
kapsamın satırlarını görme. Örnek veriler kurgusal olsun. Her adımdan sonra
ne yaptığını kısaca özetle ve varsayım yaptığın yerleri açıkça belirt.

Özet

  • Zor olan SQL de­ğil, an­lam. Mo­del SQL yaz­ma­yı bi­lir; “ciro”nun si­zin şir­ke­ti­niz­de­ki ta­nı­mı­nı bil­mez. Ta­nım­lar ya­zı­lı, sa­hip­li ve tek yer­de­dir.
  • Mi­ma­ri kul­la­nı­cı­ya göre se­çi­lir. Yö­ne­ti­ci­ler met­rik kat­ma­nı­nı, ana­list­ler de­ne­tim­li ser­best SQL’i kul­la­nır.
  • Mo­de­le ve­ri­ta­ba­nı de­ğil, vit­rin gös­te­ri­lir: sade view’lar ve Türk­çe açık­la­ma­lar; ki­şi­sel veri ve ser­best me­tin ol­ma­dan.
  • Du­var, ve­ri­ta­ba­nı­nın yet­ki sis­te­mi­dir. Yaz­ma yet­ki­si ol­ma­yan rol­ler, security_invoker view’lar ve kim­li­ği bağ­lan­tı­nın ro­lü­ne bağ­la­yan RLS. Salt oku­nur iş­lem ve su­nu­cu kont­rol­le­ri yar­dım­cı­dır, sı­nır de­ğil­dir.
  • Mo­de­lin yaz­dı­ğı SQL bir ay­rış­tı­rı­cıy­la de­net­le­nir ve de­net­le­nen sor­gu ça­lış­tı­rı­lır.
  • Ra­ka­mı ve­ri­ta­ba­nı he­sap­lar, mo­del de­ğil. Bu hem doğ­ru­lu­ğu ar­tı­rır hem KVKK ris­ki­ni kü­çül­tür.
  • Ölüm­cül üç­lü­den en az biri kı­rı­lır: Gü­ve­nil­me­yen me­tin vit­ri­ne gir­mez, veri asis­ta­nı dı­şa­rı­ya bir şey gön­de­re­mez.
  • Her ce­vap ka­nı­tıy­la ge­lir; be­lir­siz bir so­ru­da mo­del tah­min et­mez, so­rar.
  • Doğ­ru­luk bir his­le de­ğil, al­tın soru se­tiy­le öl­çü­lür; ka­yıt­lar söz­lü­ğün yol ha­ri­ta­sı­dır.

Ve­ri­ta­ba­nıy­la ko­nuş­mak bir soh­bet pro­je­si de­ğil, bir ta­nım pro­je­si­dir: Mo­del, ona öğ­ret­ti­ği­niz ta­nım­lar ka­dar doğ­ru ko­nu­şur.

Kaynaklar

Okumaya devam